Prvi beogradski bioskop

Filmove su na Balkan doneli i Andre Kar fotograf i Žil Žiren mehaničar, koji su bili zastupnici braće Limijer.
Kafana "Kod zlatnog krsta"
Kafana "Kod zlatnog krsta"
Share Button

Samo pet i po meseci pošto je Pariz video prve pokretne slike braće Limijer, Beograd je imao priliku da upozna kinematografiju i da se kao i ostatak sveta upusti u osvajanje ove nove atrakcije i filmske umetnosti. To se dogodilo tačno 6. juna 1896.godine.

Kao i mnogi važni događaji u gradu i ta, prva projekcija se odigrala, gde drugde nego u kafani. Bilo je to u jednoj od najčuvenijih kafana tog doba u Beogradu i zvala se, kod ” Zlatnog krsta” a nalazila se na današnim Terazijama br. 4, na mestu gde je do skoro u novoizgrađenoj zgradi postojao restoran “Dušanov grad”, a danas je tu sportska kladionica. Kafana kod “Zlatnog krsta” bila je omiljeno sastajalište intelektualne elite, pesnika, slikara, u njoj su se već održavale izložbe i večernji skupovi.

Braća Limijer, Luj i Ogist, rodom iz Liona, pronašli su model za prikazivanje filma i patentirali “aparat koji služi za dobijanje i gledanje predstava”. Njihov zastupnik Pronie, prolazeći na putu iz Beča za Carigrad, zadržao se u Beogradu i prikazao “žive slike” u prestonici, nepunih šest meseci posle prve javne bioskopske predstave u svetu. Kao i u današnje doba, i taj događaj imao je svoju predpremijeru. Održana je dan uoči ovog svečanog prikazivanja kinematografskog čuda Beogradu, koja je služila da se novinari upoznaju sa novom evropskom atrakcijom, kako bi već pomenutog 6. juna sve naslovne strane novina u Beogradu najavile ovaj nesvakidašnji događaj. Predpremijera je izvedena u jednoj privatnoj kući u Beogradu.

Kada se svetlost ugasila, na razapetom platnu pojavila se prvo mlečno bela svetlost, pa potom neki natpis na nemačkom jeziku. Odmah zatim prikazana je panorama jedne varoši sa mostom, a preko njega lepo se videlo kako voz juri punom parom. Kod prisutnih nastalo je pravo oduševljenje. Posle toga ređale su se raznovrsne slike: šetališta u Nici, scene pred kafanom, igranje dece i još nekoliko takvih snimaka. I film je završen.

O prvoj predstavi pisale su “Male novine” prvi dnevni list u Srbiji koji je uređivao niz godina Pera Todorović, (1852—1907) publicist. U broju 145 od 26. maja 1896. godine zabeleženo je:

“Kinematograf. Od danas će u gostionici kod “Zlatnog krsta” na Terazijama g. Ogist i Luj Limijer iz Liona (Francuske), prikazivati najveći i skoro neverovatni uspeh u fotografiji. To je tako zvano “oživljeno” fotografisanje pomoću kinematografa. Tu će se moći videti snimci stvorova i predmeta u najrazličitijim kretanjima videće se pokret kako dete igra; pokreti koje čini železnički voz kad ide, i to je sve tako živo predstavljeno, da se čini kao da gledate stvarnost a ne fotografije. Beograđani ne treba da propuste ovu priliku da vide ovaj doista najveći uspeh, a ulazna je cena od osobe 1 dinar. Početak je svakog dana u 4 č. po podne i traje do 9 č. u veče, a nedeljom i praznikom ima prikazivanja i pre podne.”

Posle nekoliko dana, u broju od 3. juna 1896. godine, “Male novine” su zabeležile:

Kinematograf – “Ima već nekoliko dana kako se kod “Zlatnog krsta” prikazuje dejstvo i produkcije tako zvanog kinematografa — aparata, koji je za kretanje isto što i fonograf za tonove. Videće slike – ne, vidite život, kretanje, tako da se divite što još ne čujete šuštanje vetra, huku morskih talasa, zvrktanje kola, pisak lokomotive i tutnjavu voza, govor, plač i smejanje. Zaista ko ovo “čudo od nauke” video nije, ne treba da propusti ovu zgodnu priliku tim pre što g. Limijer i Ogist, koji pomoću kinematografa izvode sve te produkcije prirodnog kretanja i života, ne nameravaju dugo baviti se u Beogradu. Videti se može od 9 do 12 č. pre podne i od 3 do 9 č. posle podne.”

Filmove su na Balkan doneli i Andre Kar fotograf i Žil Žiren mehaničar, koji su bili zastupnici braće Limijer. Program u Beogradu, najavljen u novinama kao čudo neviđeno, bio je sličan prvoj bioskopskoj predstavi održanoj u Parizu 28. decembra 1895. godine, a između ostalih prikazani su “Ulazak voza u stanicu”, “Kupanje u moru”, “Riblja pijaca u Marselju” i “Rušenje zida”. Čak je i sam kralj Aleksandar Obrenović prisustvovao je jednoj od predstava 16. juna, a program je trajao sve do 30. juna te godine. Naredne godine Andre Kar ponovo dolazi u Beograd, kako bi tu snimio i prve kadrove na tlu Srbije. Ovi filmovi među kojima su bili i “Kalemegdanska šetnja”, “Tramvajska stanica na Terazijama”, “Izlazak radnika iz Fabrike duvana” i još desetak njih, nažalost nisu sačuvani. 

Zanimanje za filmsku umetnost u Beogradu nije jenjavalo i narednih godina Srbiju su posećivali mnogi putujući kinematografi, prikazujući filmove po iznajmljenim dvoranama i pod šatrama. Pored prikazivanja, neki su i snimali kadrove po Srbiji, ali ni oni nisu sačuvani. Prvi Srbin koji se bavio prikazivanjem filmova bio je Stojan Nanić iz Zaječara, vlasnik prvog srpskog kinematografa, koji je prikazivao filmove već od 1900. godine.

Podaci iz štampe tog doba pominju i filmove “Venčanje Aleksandra Obrenovića i Drage Mašin”, “Srbija” i druge, ali najstariji sačuvan film snimljen na ovom podneblju je “Krunisanje kralja Petra I u Beogradu 1904. godine”, koji je snimio Arnold Mjur Vilson, počasni konzul iz Šefilda i snimatelj Frenk Storm Moretšo. Ovaj film, osim što ima veliku istorijsku vrednost, svrstan je u najznačajnija ostvarenja s početka 20. veka u svom žanru. 

Svakako jedan od najznačajnijih preokreta dogodio se kada je prvi filmski producent na Balkanu, Svetozar Botorić, Beogradu poklonio prvi stalni bioskop, koji je otvoren u hotelu “Pariz”. Botorić je angažovao francuskog snimatelja Luja de Berija koji je snimio oko 20 repotraža, a i veći broj filmova iz Balkanskih ratova. Uz francuskog snimatelja, Botorić je angažovao i poznatog glumca i reditelja Čiča Iliju Stanojevića. Nedavno je u Filmskom arhivu u Austriji pronađen veliki deo Botorićeve zaostavštine za koji se smatralo da je zauvek izgubljen.

Među tim filmovima je pronađena su i dva filma koji se smatraju prvim srpskim igranim ostvarenjima, “Život i delo besmrtnog vožda Karađorđa”, kasnije nazvan samo “Karađorđe”, kao i “Ulrih Celjski i Vladislav Hunjadi” oba iz 1911. godine, koji je ujedno i prvi snimljeni srpski film, mada drugi prikazani, jer je prvo prikazan pomenuti “Karađorđe. 

Stalni bioskopi su počeli da se otvaraju tek od 1906. Jedan od prvih uređenijih bioskopa bio je kod “Hajduk-Veljka” (na mestu današnje velike palate na početku Knez-Mihailove ulice, zatim kod “Starog Petrograda”, poznatijeg pod imenom “Štibner”, kod “Crne mačke” (danas prazan prostor na uglu Nemanjine i Garašaninove ulice), kod “Takova” (danas palata Jugoslovenske knjige na Terazijama), gde se film gledao besplatno uz čašu piva. Elitni “Moderni bioskop” Braće Savića (danas palata Jugoslovenske banke u Kolarčevoj ulici) i 1911. godine “Koloseum”, današnji bioskop “Zvezda”. 

Do Prvog svetskog rata u Beogradu je otvoreno 18 stalnih bioskopa. Prvi svetski rat prekinuo je razvoj kinematografije. Značajna snimanja tokom rata obavio je Dragiša Stojadinović, za vreme odbrane Beograda a zatim i na Solunskom frontu, zajedno sa oficirom Mihailom Mihailovićem – Afrikom. 

I tokom Drugog svetskog rata bilo je značajnih snimanja i mnogo filmskih aktivnosti. Pred kraj rata, 1944. godine, pri Glavnom štabu Narodnooslobodilačke vojske je osnovana Filmska sekcija koja je predstavljala začetak organizovane kinematografske delatnosti u posleratnoj Jugoslaviji. Titovo vreme ostalo nam je u sećanju po brojnim filmskim spektaklima i susretima sa svetskim glumcima i rediteljima. Osnovani su brojni festivali, a Beograd je sve do raspada Jugoslavije držao prvo mesto po broju filmskih umetnika, radnika, preduzeća i ostvarenja.

Danas kao da bioskope nikad nismo ni imali. Oni se gase, nestaju, čak i neki koji su proglašeni za kulturna dobra. Nova tehnologija, novi običaji gledanja filmova, piraterija, nemaština ali i nebriga i loša privatizacija, doveli su do toga da bioskopi zamiru, da se pretvaraju u kafiće, prodavnice ili da propadaju pod zubom vremena. Neki novi bioskopi niču u tržnim centrima, za nove generacije i nove filmove. Možda će neko srećnije vreme vratiti u životi i antologijsku rečenicu iz “Maratonaca” – “Ponovo radi bioskop !”, do tada ostaje nam da odemo do nekog “multipleksa”, “Cinepleksa” ili da prosto, na internetu potražimo neka od novih ostvarenja filmske umetnosti.


Izvor: Beogard – blog za odbranu Beograda od zaborava i nekulture

Kategorije
Pokretne slikePriče

Povezani tekstovi

  •   Da li ste bili u prilici da prošetate do neke opservatorije i zavirite kroz neki ozbiljan teleskop u nebo?   Da li ste pri tom bili u prilici...
  • Slavna italijanska glumica Monika Beluči i film Emira Kusturice “Na mlečnom putu”, otvoriće ovogodišnji 45. međunarodni filmski festival FEST, koji će se održati od 24. februara do 5. marta...